حقوق

پایان نامه بررسی نوآوری قانون مجازات اسلامی در سببیّت در قتل

مفهوم­شناسی

در این مبحث اصطلاح­های سبب، شرط و علّت را از منظر لغوی مورد بررسی قرار داده و سپس معنی اصطلاحی هر واژه را  از دید فقهی و حقوقی تبیین می­نماییم.

 

گفتار اول: مفهوم سبب

در ادامه به بررسی مفهوم سبب در دو بند می­پردازیم. در بند اول مفهوم لغوی سبب و در بند دوم مفهوم اصطلاحی آن را بررسی می­نماییم.

 

بند اول) مفهوم لغوی سبب

سبب درلغت به معنی دستاویز، علّت، وسیله، قرابت، خویشاوندی، طریق، منوال آمده است.[۱] همچنین سبب به معنی ریسمان، بند؛ وسیله­ی دست یازی به چیزی می­باشد و مُسَبِّب؛ یعنی پدیدآورنده، باعث، موجب، انگیزه.[۲]

در لغت­نامه­ی دهخدا سبب به معنی رسن و هر­چه بدان به دیگری پیوسته می­شود آمده است؛[۳] نیز سبب به معنی دوستی، علّت و چاره استفاده می­شود.[۴] معنی دیگری که برای سبب آمده است: موجب؛ جهت؛ باعث؛ عامل پدیدآورنده­ی چیزی یا رویدادی.[۵]

در فرهنگ المنجد سبب به معنی وسیله، طریق، واسطه، طناب، سرچشمه، موجب، دوستی و محبت، کسب روزی به کار رفته است.[۶]

همچنین گفته شده هر آنچه به واسطه­اش بتوان به چیزی غیر از آن رسید و جمع آن اسباب است.[۷] سبب در لغت به هر چیزی که دسترسی به مقصود را فراهم آورد اطلاق می­گردد و از این روست که به اشیایی چون ریسمان و راه و ابزار کار، سبب گفته می­شود.

«بنابر تفسیر منتهی­الارب که سبب را به معنی پیوستگی آورده رابطه­ علّیت فلسفی بین سبب و مسبب ضرورت نخواهد داشت و هر­گونه رابطه و پیوندی می ­تواند ملاک اطلاق سبب گردد.

موارد استعمال سبب در قرآن نشان می­دهد که سبب در مواردی به کار رفته که مفهوم بالاکشیدن و ارتقا را در بر­داشته است آن­گونه که مفهوم اصل ریسمان در بالا­آوردن آب از چاه منظور بوده است: (فلیمدد بسبب الی السماء ثم لیقطع فلینظر هل یذهبن کیده ما یغیظ)[۸]

همچنین در آیه­ی (إنّا مکنّا له فی الارض و آتیناه من کل شیءٍ سببا)[۹] مفهوم انتظار وقوع حادثه­ای به دنبال سبب به چشم می­خورد.

سبب لزوماً مادی نیست و به علل معنوی و پنهان از چشم نیز سبب گفته می­شود چنانکه در قرآن به (أسباب السماوات)[۱۰] تعبیر شده است.

در قرآن واژه­ی سبب در مواردی چون ذوالقرنین (فاتبع سبباً حتی اذا بلغ المغرب الشمس)[۱۱] و اهل عذاب (اذا تبرأ الذین اتبعوا من الذین اتبعوا و رأو العذاب و تقطعت بهم الاسباب)[۱۲] و نیز درباره معارضان انبیا (فلیرتقوا الاسباب)[۱۳] و همچنین در مورد فرعون (و قال فرعون یا هامان ابن لی صرحاً لعلی ابلغ الاسباب)[۱۴] به کار رفته که نشان می­دهد رابطه­ سببیّت، لزوماً در همه جا واقعی نیست و به وسایلی که شخص تصور تأثیر آنها را دارد نیز، سبب اطلاق می­شود».[۱۵]

 

بند دوم) مفهوم اصطلاحی سبب

مفهوم اصطلاحی سبب از دو منظر فقهی و حقوقی قابل بررسی است. در اینجا تعریف­هایی که فقها و حقوقدانان از سبب و تسبیب داشته اند را بیان می­کنیم.

 

الف) سبب در اصطلاح فقهی

«واژه­ی سبب در فقه در موارد مختلف به کار رفته که از آن جمله می­توان به موضوعات احکام و موجبات ضمان و عقود و ایقاعات اشاره کرد که در ابواب مناسب این موارد به آنها اسباب گفته شده است. بررسی این­گونه موارد نشان می­دهد که کلمه­ی سبب در اصطلاح فقهی به اموری گفته شده که شرع بین آنها و اموری دیگر رابطه­ وجودی و عدمی برقرار نموده است به طوری که از وجود سبب تحقق مسبب و از عدم آن فقدان مسبب حاصل می­آید».[۱۶]

فقها تعریف­های متفاوتی از تسبیب داشته اند. در تعریف­هایی که فقها از تسبیب داشته اند با توجه به دیدگاه آنان در مسئول­دانستن مسبب، می­توان تسبیب را از دیدگاه­های متفاوت مورد بررسی قرار داد:

  1. دیدگاه­های عقل­گرا

«ما لولاه لما حصل التلف لکن عله التلف غیره».[۱۷]

سبب چیزی است که اگر وجود نداشته باشد تلف حاصل نخواهد شد، اما علّت تلف چیز دیگری است.

از این تعریف برداشت می­شود که اگرچه وجود سبب برای تحقق تلف لازم است، اما با این وجود باعث تحقق حادثه نمی­ شود و برای محقق­شدن تلف علّت دیگری نیاز است. همچنین علامه­ی حلی در تعریف سبب بیان کرده­اند:

«هو کل ما یحصل التلف عنده بعله غیره الا انه لولاه لما حصل من العله تأثیر».[۱۸]

سبب عبارت از هر چیزی است که هنگام وجود آن، تلف به واسطه­ی علّت دیگری حادث می­شود، به طوری­ که اگر آن سبب نبود تأثیری نداشت.

بنابراین اگرچه سبب در ایجاد حادثه دخالت دارد، اما وقوع زیان و استناد آن به سببب از دید عقلی ناموجه است و بر اساس دیدگاه عقل­گرا در چنین مواردی نمی­توان سبب را مسئول حادثه دانست. علامه­ی حلی در تعریف دیگری که از سبب کرده­اند بیان داشته است:

«هو ایجاد ما یحصل عنده لکن بعله اخری اذا کان السبب مما یقصد لتوقع تلک العله».[۱۹]

سبب ایجاد چیزی است که با وجود آن تلف حاصل می­شود، اما به علّت دیگری غیر از سبب، مشروط به اینکه سبب از اموری باشد که انتظار وقوع علّت از آن رود.

همچنین ایشان در کتاب تحریر­الاحکام در تعریف سبب می­نویسد:

«هو ایجاد ملازم العله بأن یوجد مایحصل الهلاک عنده بعله اخری اذا کان السبب یقصد لتوقع تلک العله».[۲۰]

سبب، ایجاد امر ملازم علّت است؛ به عبارت دیگر ایجاد آن چیزی است که تلف با وجود آن حاصل می­شود، اما علّت تلف غیر از سبب است، مشروط به اینکه از سبب قصد واقع­شدن آن علّت رود.

اما محقق کرکی در کتاب جامع­­المقاصد در تعریف سبب می­گوید:

«هو ایجاد ما یحصل التلف عنده لکن بعله اخری اذا کان السبب مما یتوقع معه عله التلف بأن یکون وجودها معه کثیر».[۲۱]

سبب، ایجاد چیزی است که تلف با وجود آن حاصل می­شود، اما علّت وقوع آن چیز دیگری است، مشروط به اینکه سبب از اموری باشد که انتظار وقوع علّت تلف با آن وجود داشته باشد به اینکه همراه­بودن علّت با سبب فراوان باشد؛ به عبارت دیگر به شأن و موقعیت سبب توجه می­شود. اگر وضعیت سبب به نحوی باشد که در اکثر موارد علّت زیان محقق شود، سبب باعث ضمان است، اما اگر وضعیت سبب به گونه­ای باشد که حادث­شدن ضرر در هنگام وجود سبب نادر باشد، سبب ضامن نیست. در پایان شهید اول در دروس­الشرعیه در تعریف سبب می­فرماید:

«انه ایجاد ملزوم العله».[۲۲]

سبب ایجاد فعلی است که با علّت ملازمت داشته باشد.

منظور شهید از ملزوم علّت، امری است که علّت بدون آن مؤثر واقع نمی­شود.

با دقت نظر در این تعریف­ها، فقها میان سببی که در ایجاد تلف مسئولیت دارد و سببی که تأثیری در تحقق تلف نداشته تفکیک قائل شدند. به این ترتیب سببی موجب مسئولیت است که مؤثر در ضرر و تلف باشد.[۲۳]

برای دانلود متن کامل پایان نامه ها اینجا کلیک کنید

  1. مسئولیت به نحو اطلاق (عدم وجود ضابطه)

برخی دیگر از فقها معتقدند تسبیب مطلقاً موجب مسئولیت مدنی است و در پی ضابطه­ای برای یافتن سببِ مسئول­بودن بی­فایده است. راه شناخت مسئولیت سبب رجوع به روایات راجع به سببیّت می­باشد. هرجا دلیلی بر مسئولیت سبب وجود داشته باشد باید به آن عمل کرد. برای این امر باید موضوع دلیل را خوب شناخته و با تنقیح مناط و الغای خصوصیت دایره­ی موضوع را بر مصادیق خارجی آن منطبق نمود. صاحب جواهر در کتاب غصب نظر خود را این­گونه بیان می­ کند:

«فالتحقیق حینئذ کون المدار علی المستفاد من النصوص المزبورۀ و غیرها مما صرح فیها بالضمان به و التعدیه منه الی مشابهه فی ذلک بالاجماع أو بفهم عرفی ینتقل منه».[۲۴]

آنچه از تحقیق در خصوص مسئولیت سبب در نصوص و غیر آن به دست می­آید، تصریح به ضمان و تعدی از آن به موارد مشابه بر مبنای اجماع یا فهم عرفی است.

صاحب جواهر پس از ذکر تعاریف فقها از سبب در ادامه می­گوید:

«و الاصل البرائه­ فیما لایضاف الیه الاتلاف حقیقه، و لایندرج فی الامثال المذکوره».[۲۵]

اگر اتلاف حقیقی صدق نکند و موضوع از موارد مذکوره در روایات یا موارد مشابه آنها نباشد حکم به ضمان نمی­ شود و اصل برائت جاری شده و حکم آن عدم مسئولیت است.[۲۶]

محقق حلی در شرایع در خصوص مسئولیت سبب می­گوید:

«لو سلم ولده لمعلم السباحه فغرق بالتفریط ضمنه فی ماله لأنه تلف بسببه».[۲۷]

اگر فردی فرزند خود را به معلم شنا بسپارد و در اثر تفریط وی غرق شود، معلم از مال خود ضامن است؛ زیرا تلف به واسطه­ی او صورت گرفته است.

صاحب جواهر در شرح این عبارت محقق می­گوید:

«بل ربما ظهر من اطلاق عبارتی الارشاد و اللمعه ضمانه مطلقاً، بل عن حواشی الشهید أن المنقول الضمان سواء فرط أو لم یفرط».[۲۸]

از اطلاق عبارات کتاب ارشاد و لمعه آشکار می­شود که معلم شنا در هر حال ضامن است، بلکه از حواشی شهید بر کتاب نیز به دست می­آید که روایت نقل شده نیز ضمان را مطلق می­داند چه اینکه تفریطی صورت گرفته باشد یا نه.

با توجه به این دیدگاه صاحب جواهر، ایشان نظریه­ی ضمان به نحو اطلاق را می­پذیرد.[۲۹]

بر اساس این نظر برای تعیین سبب مسئول لازم نیست که دنبال ضابطه­ای بود. بر این مبنا با استناد به نصوص و مصادیق روایات و انطباق آن بر مصادیق خارجی مسئولیت سبب احراز می­شود.

[۱]- فرهنگ فارسی معین، مدخل سبب.

[۲]- آذرتاش آذرنوش، فرهنگ معاصر عربی-فارسی، چاپ اول، تهران، نشر نی، ۱۳۷۹، ص ۲۷۴٫

[۳]- لغت­نامه ی دهخدا، مدخل سبب.

[۴]- خلیل جر، فرهنگ لاروس، ترجمه­ی سید حمید طبیبیان، چاپ یازدهم، تهران، انتشارات امیرکبیر، ۱۳۸۰، ج ۲، ص ۱۱۶۴٫

[۵]- حسن انوری، فرهنگ روز سخن، چاپ اول، تهران، انتشارات سخن، ۱۳۸۳، ص ۶۶۶٫

[۶]- احمد سیّاح، فرهنگ بزرگ جامع نوین (ترجمه­ی المنجد)، چاپ هجدهم، ­تهران، انتشارات اسلام، ۱۳۷۵، ج ۱، ص ۶۶۵٫

[۷]- ابن­­منظور، لسان­ا­لعرب، بیروت، لبنان، دارلسان­العرب، بی­تا، ج ۲، ص ۷۸٫

[۸]- حج، آیه­ی ۱۵ (تا می ­تواند خود را با سببی به آسمان برساند).

[۹]- کهف، آیه­ی ۸۴ (ما او را در زمین قدرت بخشیدیم و از هر چیز سببی به او دادیم).

[۱۰]- غافر، آیه­ی ۳۷ (وسایل [بالا رفتن به] آسمان‏ها).

[۱۱]- کهف، آیه­ی ۸۵ (پس [با توسل به وسیله] راهى را [براى سفر به غرب] دنبال کرد).

[۱۲]- بقره، آیه­ی ۱۶۶ (در آن هنگام پیشوایان [کفر] از پیروانشان بیزارى جویند، و همگى عذاب را ببینند، و تمام دست‏آویزهاى [نجات‏بخش] از آنان بریده شود).

[۱۳]- ص، آیه­ی ۱۰ (یا مگر مالکیّت و فرمانروایى آسمان‏ها و زمین و آنچه میان آنهاست، در اختیار آنان است ؟ [اگر چنین است] پس [بیایند] از نردبان‏ها [ى رساننده به این مالکیّت و فرمانروایى] بالا روند).

[۱۴]- غافر، آیه­ی ۳۶ (و فرعون گفت : اى هامان ! براى من بنایى بسیار بلند بساز شاید به وسایلى برسم).

[۱۵]- عباسعلی عمید زنجانی، موجبات ضمان، چاپ دوم، تهران، نشر میزان، ۱۳۸۹، ص ۷۷ـ ۷۸٫

[۱۶]- عباسعلی عمید زنجانی، همان، ص ۷۸٫

[۱۷]- محقق حلی، شرایع­ الاسلام فی مسائل الحرام و الحلال، الطبعه الاولی، نجف الاشرف، ۱۳۸۹هـ.ق، ج ۴، ص ۲۵۴٫

[۱۸]- العلامه الحلی، قواعدالحکام، الطبعه الاولی، قم، مؤسسه النشر الاسلامی، ۱۴۱۳ق، ج ۳، ص ۶۵۱٫

[۱۹]- همان، ج ۲، ص ۲۲۱٫

[۲۰]- همان، تحریر­الاحکام، تحقیق: الشیخ ابراهیم البهادری، الطبعه الاولی، مؤسسه الامام الصادق (ع)، ۱۴۲۱ق، ج ۴، ص ۵۱۹٫

[۲۱]- محقق کرکی، جامع­ المقاصد فی شرح القواعد، قم، مؤسسه آل البیت، ۱۴۰۸، ج ۶، ص ۲۰۷٫

[۲۲]- محمدبن جمال­الدین مکی عاملی (شهید اول)، الدروس الشریعه فی فقه الامامیه، الطبعه الاولی، قم، مؤسسه النشر الاسلامی، ۱۴۱۳، ج ۳، ص ۱۰۷٫

[۲۳]- محمود حکمت­نیا، مسئولیت مدنی در فقه امامیه، چاپ اول، قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، ۱۳۸۶، ص ۲۰۰ .

[۲۴]- محمد­حسن النجفی، جواهرالکلام، الطبعه السادسه، طهران، دارالکتب­الاسلامیه، ۱۳۹۷هـ.ق، ج ۳۷، ص ۵۱٫

[۲۵]- همان، ص ۴۸٫

[۲۶]- محمود حکمت­نیا، همان، ص ۲۰۷٫

۴- محقق حلی، همان، ج ۴، ص ۲۵۴٫

[۲۸]- محمدحسن نجفی، همان، ج ۴۳، ص ۱۰۶٫

[۲۹]- جلال­الدین قیاسی، تسبیب در قوانین کیفری، چاپ دوم، تهران، انتشارات جنگل، ۱۳۹۰، ص ۱۹۱٫

سایت سبز فایل بزرگترین و جامع ترین سایت مرجع فروش و دانلود پایان نامه های مقطع کارشناسی ارشد می باشد. هزاران فایل پایان نامه ، مقاله ، تحقیق ، پروپوزال ، پروژه دانشجویی و گزارش سمینار با فرمت word (پسوند doc یا docx) و قابل ویرایش با امکان دانلود رایگان دمو (فهرست و فصل اول همه پایان نامه ها در سایت به صورت رایگان در دسترس است تا کاملا با محتویات آن آشنا شوید) سایت سبز فایل امکان خرید پایان نامه را برای دانشجویان و محققان محترم برای استفاده در تحقیقات فراهم نموده است. برای پیدا کردن پایان نامه مورد نظرتان عبارت مورد نظر خودتان را در کادر زیر جستجو کنید:
در ضمن برای راحتی دسترسی ، عناوین همه فایل های مربوط به هر رشته را در یک صفحه گردآوری کره ایم. برای دسترسی به رشته مورد نظرتان از منوی بالای سایت وارد شوید.