پایان نامه رشته فلسفه

مجتمع آموزش عالی فقهمدرسه عالی فقه و معارف

گروه فلسفه و کلام

عنوان پایان نامه:

عقل عملی از دیدگاه روایات اسلامی

خرداد ماه : 1394

برای رعایت حریم خصوصی نام نگارنده و استاد راهنما در سایت درج نمی شود

(در فایل دانلودی نام نویسنده و استاد راهنما موجود است)

:

(ممکن است هنگام انتقال از فایل اصلی به داخل سایت بعضی متون به هم بریزد یا بعضی نمادها و اشکال درج نشود ولی در فایل دانلودی همه چیز مرتب و کامل است)

چکیده

موضوع عقل عملی یکی از مهمترین موضوعات دربارۀ مبحث عقل است که اندیشمندان و نظریه پردازان دربارۀ این که عقل عملی چیست و چه تفاوتی با عقل نظری دارد، بحث­ زیادی کرده اند. اما هنوز هم جا دارد که عقل عملی از زاویه­های مختلف  مورد بحث قرار گیرد خصوصا از این جهت که ما روایاتی که در بارۀ عقل عملی آمده است، را بررسی کنیم یا به عبارت دیگر ببینیم که نگاه روایات اسلامی به عقل عملی چگونه است؟

این نوشتار در جستجوی پاسخ این سوال نگاشته شده است و برای رسیدن به پاسخ ناگزیر بود سوالات فرعی یا محورهای مختلف دیگری که یا از همین سوال اصلی منشعب می شود یا رسیدن به پاسخ سوال اصلی متوقف بر آن است، را مورد بررسی قرار دهد.

از این رو در فصل اول مفهوم شناسی کلید واژه­های این نوشتار را انجام دادیم که برای فهم دقیق مطالب هر نوشتاری نقش بسزائی ایفا می کند. پس از آن مطلب دیگری که برای رسیدن به پاسخ سوال اصلی مهم بود، شناخت حقیقت و اقسام عقل و رابطۀ آن با یکدیگر با تکیه بر سخنان اندیشمندان و خصوصا سخنان ائمه علیهم السلام بود که در فصل دوم، این مطلب بررسی شده است.

بعد از بررسی این مطلب وارد بحث اصلی شده و دو محور را بررسی کردیم که در واقع تشکیل دهندۀ پاسخ سوال اصلی این نوشتار است. لذا در فصل سوم این نوشتار جایگاه عقل عملی را از نگاه روایات بررسی کردیم و به این نتیجه نائل آمدیم که ائمه معصومین علیهم السلام برای عقل عملی جایگاه رفیعی قائل شده و در سخنان­شان نقش و آثار زیادی برای عقل عملی بیان نموده اند.

بعد از روشن شدن این مطلب زاویۀ دیگری که از این عنوان لازم بود به آن پرداخته شود، حدود و کارکرد عقل عملی از نظر روایات اسلامی بود که در آخرین فصل این نوشتار بررسی شد و به این نتیجه دست یافتیم که از نظر روایات اسلامی گستردگی عقل عملی هم زندگی دنیوی انسان را و هم زندگی اخروی را فرا می گیرد. دربارۀ نقش عقل عملی در زندگی دنیوی نیز نقش فردی و هم نقش جمعی عقل عملی در روایات به خوبی بیان شده است.

در پایان در پاسخ سوال اصلی می توان گفت که نگاه روایات اسلامی به عقل عملی نگاهی مثبت بوده و در این روایات از انسان به پیروی از عقل عملی دعوت شده است تا در دنیا و آخرت خود را از مهلکه نجات دهد.

کلید واژه­ها: عقل، عقل عملی، عقل نظری، خیال، وهم، حس، روایات اسلامی

 

فهرست مطالب   

تقدیر و تشکر.

اهداء.

چکیده

فصل اول: کلیات و مفاهیم. 9

1-1-گفتار اول: کلیات2

2-1- گفتار دوم: مفاهیم. 6

2-1-1- مفهوم شناسی عقل.. 6

معنای لغوی عقل.. 6

معانی اصطلاحی عقل: 8

اشاره به معنای لغوی در روایات… 9

2-1-2- واژه‌هاى مترادف و متقارب عقل‌ 9

2-1-3- واژه های متقابل عقل.. 12

2-1-6- تعریف عقل عملی.. 15

2-1-7- خلقت عقل در روایات… 15

2-1-8- فرق بین عقل و وهم و حس و خیال. 16

فرق بین عقل و وهم. 16

فرق بین عقل وخیال. 17

فرق بین عقل و حس… 17

2-1-9- جمع بندی.. 18

فصل دوم: حقیقت و اقسام عقل.. 19

2-1- گفتار اول:  حقیقت عقل.. 20

2-1-1- محور اول: معنای عقل از دیدگاه علماء و اندیشمندان. 20

بخش اول: معنای عقل از دیدگاه فلاسفه. 20

بخش دوم: عقل در اصطلاح متکلمان. 25

بخش سوم:مشترکات و متمایزات عقل فلسفی و عقل کلامی.. 27

2-1-2- محور دوم: معنای عقل از دیدگاه آیات و روایات… 29

بخش اول: مفهوم عقل در قرآن. 29

عقل از دیدگاه مفسرین.. 30

بخش دوم: عقل از دیدگاه روایات… 32

اضداد عقل در روایات… 34

2-1-3- جمع بندی.. 35

2-2- گفتار دوم: اقسام عقل از نظر روایات… 36

2-2-1- محور اول: اقسام عقل از دیدگاه فلاسفه. 36

تاریخچه تقسیم عقل به نظرى و عملى.. 36

تفسیر عقل نظری و عقل عملی.. 37

تفسیر اول: 38

تفسیر دوم: 40

تفسیر سوم: 43

مراتب عقل نظری و عقل عملی: 45

مراتب عقل نظری.. 46

مراتب عقل عملی.. 46

2-2-2- محور دوم: اقسام  عقل از نظر روایات… 48

بخش اول:عقل نظری در روایات… 48

بخش دوم: عقل عملی در روایات… 50

2-2-3- جمع بندی.. 55

3-2-گفتار سوم: نسبت عقل نظری و عقل عملی.. 56

3-2-1- محور اول: نسبت عقل نظری و عقل عملی بر اساس تفاسیر سه گانه عقل نظری و عقل عملی  56

بخش اول:نسبت عقل نظری و عقل عملی بنابر تفسیر اول. 56

بخش دوم : نسبت عقل نظری و عقل عملی بنابر تفسیر دوم. 57

بخش سوم: نسبت عقل نظری و عقل عملی بنابر تفسیر سوم. 58

جمع بندی.. 60

3-2-2- محور دوم: نسبت عقل نظری و عقل عملی براساس رابطه هست و نیست و باید و نباید ها 60

جمع بندی.. 62

فصل سوم: جایگاه عقل عملی در روایات.. 64

3-1-گفتار اول: اهمیت عقل عملی در روایات… 65

1-3-1 -محور اول: ارزش عقل عملی در روایات…………………………………………………………..65

  1. تکامل عقل عملی جزو اهداف انبیاء. 65
  2. عقل عملی ملاک سنجش اعمال. 66
  3. عقل عملی بهترین عطیه خداوند. 66
  4. هیچ مالی سودمندتر از عقل وجود ندارد. 67
  5. دلیل و راهنمای مؤمن.. 67
  6. همراهی حیا و دین با عقل عملی.. 68
  7. عقل عملی دوست واقعی انسان. 68
  8. نیکیها نتیجه عقل عملی.. 69
  9. مرکب عقل را عقل عملی مهیا می سازد. 70
  10. از بین رفتن عقل عملی مساوی است با ازبین رفتن دنیا و آخرت انسان. ………………………………………………………………………………………………………………70
  11. عدم پاکیزگی عمل بدون اطاعت از عقل عملی.. 71

1-3-2- محور دوم:آثار و فوائد عقل عملی.. 72

بخش اول :آثار و فواید عقل عملی نسبت به خود. 73

  1. عقل عملی وسیله عبادت پروردگار و رسیدن به بهشت… 73
  2. بازدارندگی از جهل.. 73
  3. عامل بی نیازی، آرامش قلب و حفظ دین.. 74

4.عامل سخاوت………………………………………………………………………………………………..75

  1. محکم کاری در کار و تلاش و جدیت… 75
  2. مصونیت از فریب خوردن. 76
  3. علم اندوزی و عمل.. 76
  4. دوری از فقر. 76
  5. مایۀ سعادت… 77
  6. عامل برتری و خوبی ها 77

11.عامل کمال نفس…………………………………………………………………………………………..78

  1. عامل دوری از گناه 78
  2. عامل دوری از عجب و خودپسندی.. 78
  3. عامل استقامت و پایداری.. 79
  4. عامل حیا و عفت… 79
  5. سبب تصمیم گیری درست… 80
  6. سبب پند گیری و عبرت… 80
  7. عامل دوری و بیزاری از دنیا و زخارف آن. 81
  8. سبب رضایت بر قلیل دنیا با حکمت و تلاش بیش از بیش برای حکمت… ………………………………………………………………………………………………………………82

بخش دوم: آثار عقل عملی در انسان نسبت به دیگران. 82

  1. عامل وفای به عهد. 82
  2. عامل تواضع و فروتنی………………………………………………………..………………………….83
  3. .عامل مداراه با مردم. 83
  4. عامل دوستی با خوبان. 84
  5. عامل تحمل و چشم پوشی و گذشت نسبت به خطای دیگران. 85
  6. 6. سبب تصمیم گیری درست در رفتار و کردار با دیگران……………………………………….85
  7. عامل عیب پوشی دیگران. 86
  8. ‏عامل راستگویی و دوری از دروغگویی.. 86

بخش سوم: نقش عقل عملی در انسان نسبت به خدای متعال. 87

  1. عامل قرب الهی.. 87
  2. بهترین وسیله برای عبادت پروردگار. 87
  3. عامل اطاعت پروردگار. 88
  4. عامل خوف از خدا 88
  5. عامل شکر در برابر نعمت خدا و صبر در برابر معصیت… 89
  6. عامل ذکر پروردگار. 89

بخش چهارم: آثار عقل عملی در انسان نسبت به آخرت… 90

  1. عقل عملی وسیله آبادانی آخرت مؤمن.. 90
  2. محاسبه نفس… 91
  3. بزرگترین اعمال در آخرت… 91
  4. 4. سبب عمل برای نجات و رستگاری.. 91
  5. عامل رسیدن به بهشت… 92
  6. عامل رسیدن به خیر دنیا و آخرت… 92
  7. عامل بدست آوردن توشۀ آخرت… 93
  8. عامل خوف از مرگ در دنیا و آمادگی برای آن. 93
  9. عامل زهد و رغبت به آخرت… 94

3-2- گفتار دوم: اعتبار عقل عملی از نظر روایات… 94

3-2-1- محور اول: معنا و مفهوم اعتبار حجیّت و اقسام آن. 94

معنای حجت در لغت: 94

واژه حجت در قرآن: 95

واژه حجت در روایات… 96

معنای اصطلاحی حجت: 97

معنای حجت در اصطلاح منطقی: 97

اقسام حجت منطقی: 97

معنای حجت در اصطلاح اصولی.. 98

اقسام حجیّت: 100

حجیّت ذاتی: 100

حجیّت جعلی و عرضی: 100

2-3-2- محور دوم: مراد از اعتبار عقل عملی و نوع حجیّت آن. 100

حجیّت عقل از نگاه اندیشمندان. 101

حجیت عقل عملى.. 104

معنای حجیّت در عقل عملی.. 106

منشأ حجیّت عقل عملی.. 108

ذاتی یا جعلی بودن حجیّت عقل.. 108

حجیّت و اعتبار عقل عملی از روایات… 109

جمع بندی.. 111

فصل چهارم:گستره و کارکرد عقل عملی از دیدگاه روایات.. 112

1-4- گفتار اول: گستره عقل عملی از دیدگاه روایات… 113

1-4-1- محور اول: گستره عقل عملی نسبت به دنیا 113

1-4-2- محور دوم: گستره عقل عملی نسبت به آخرت… 115

1-4-3- محور سوم: گستره عقل نسبت به زندگی فردی انسان. 116

1-4-4- محور چهارم: گستره عقل عملی نسبت به زندگی اجتماعی.. 117

2-4- گفتار دوم : کارکردهای عقل عملی از نظر روایات… 118

2-4-1- محور اول: کارکردهای دنیوی و اخروی عقل عملی از منظر روایات… 119

بخش اول: کارکردهای دنیوی عقل عملی.. 119

  1. التفات به فانی بودن دنیا 119
  2. روش درست زندگی کردن در توانگری و تهیدستی.. 119
  3. احتراز از مستیهای زیان بار دنیوی.. 120
  4. عقل عملی عامل قناعت در زندگی دنیوی.. 121
  5. عامل دوری از حرص و طمع در دنیا 122
  6. انتخاب شغل مناسب و مقدور. 123
  7. کناره گیری از دنیاداران. 123
  8. عامل صدق در گفتار و شکرگذاری از نعمت های پروردگار. 124

بخش دوم: کارکردهای اخروی عقل عملی.. 124

  1. عمل برای آخرت و تهیه توشه آخرت… 124
  2. ترجیح دادن آخرت بر دنیا و انتخاب آن. 125
  3. نتیجه اطاعت از عقل عملی، آبادانی آخرت… 125
  4. عامل آمادگی بهتر برای رفتن به سرای آخرت… 126
  5. سبب سعادت و دوری از شقاوت… 126

2-4-2- محور دوم: کارکردهای فردی و اجتماعی عقل عملی از دیدگاه روایات… 127

بخش اول : کارکردهای فردی عقل عملی.. 127

  1. صدق و راستگویی درگفتار و شکر منعم. 127
  2. عامل حیا از ذات پروردگار هنگام عمل.. 127
  3. عقل عملی راهنمای انسان در مقام تردد و تحیر. 128
  4. عقل عملی ارزش اعمال انسان را بالا می برد. 128
  5. سبب تلاش و کوشش بیش از بیش برای حصول علم و دانش… 129
  6. سبب ایمان و دوری از کفر. 129
  7. خشنود بودن به مقدرات الهی و پرهیز ازخشم و نارضایتی خداوند. 130
  8. سکوت به جا و دوری از سخن گفتن بی جا 130
  9. عامل کنترل بر نفس… 131
  10. پرهیز از شتابزدگی در امور. 133
  11. پندگیری از تجربه ها 134

بخش دوم : کارکردهای اجتماعی عقل عملی.. 134

  1. حلم و بردباری و تواضع. 135
  2. مدارا با دشمنان و همدلی با دوستان. 136
  3. 3. روش درست برخودر با جاهلان……………………………………………………………………137
  4. عامل سخاوت و بخشش… 137
  5. نصیحت خالصانه. 137
  6. محبت و الفت نسبت به مردم. 138
  7. مدارا کردن با مردم. 138

جمع بندی.. 138

خاتمه:  خلاصه و جمع بندی مطلب… 140

فهرست منابع. 144

 1-1-گفتار اول: کلیات

1-11- مقدمه

 خدای متعال حکیم مطلق است و هیچ یک از کارهای او از حکمت خالی نیست. از این رو خدای متعال انسان را برای یک هدف مشخص آفریده است و آن هدف سعادت و کمال نهایی انسان است. از این رو خلاف حکمت است که وسیله­ای برای رسیدن به آن هدف برای انسان فراهم نیاورد. لذا است که خدای متعال هر چیزی که برای هدایت بشر لازم بود، در این دنیا برای او فراهم آورده است. عقل نیز یکی از آن موهبت­های الهی است که خدای متعال آن را در وجود انسان قرار داده است و بوسیله آن به انسان، امکان شناسایی حق و باطل، خوب و بد را به انسان عطا کرده است. لذا است که عقل نیز مانند سایر منابع دینی، منبع معارف دینی و حجت قرار داده شده است.در آیات و روایات درباره اهمیت و حجیّت فراوان تاکید شده است.

تمام اندیشمندان جز گروهی از اخباریین(آنها نیز در عمل به داده­ های عقل عمل می کنند اگر چه در سخنان­شان با عقل به مخالفت می پردازند)، اهمیت و حجیّت عقل را بطور اجمالی پذیرفته اند اگرچه در اقسام آن اختلاف نظر دارند. اندیشمندان علوم مختلف برای عقل تقسیماتی قائل شده اند و آن را به اقسام گوناگون تقسیم کرده اند. یکی از آن تقسیمات، تقسیم عقل به عقل نظری و عقل عملی است که اندیشمندان آن را با تعبیرات گوناگون بیان کرده اند.

نگارنده در این نگارش پاسخ این سوال را دنبال می کند که نگاه روایات اسلامی به عقل عملی چگونه است؟

و برای رسیدن به پاسخ این سوال چند چیز باید به عنوان مقدمه بررسی شود که بعضی از آنها برخی از سوال­های فرعی پژوهش را تشکیل می دهد مانند اینکه حقیقت عقل چیست؟ اقسام عقل از نظر فلاسفه کدامند؟ بعد از رسیدن به پاسخ این سوال­ها دو سوال فرعی دیگر در این پژوهش بررسی می شود که در واقع ما را به پاسخ سوال اصلی رهنمون می شود. یکی جایگاه عقل عملی در روایات چگونه بیان شده است؟ دوم اینکه کارکرد و حدود فعالیت عقل عملی در روایات چگونه بیان شده است؟

1-1-2- بیان مسئله

عقل یکی از با ارزش ترین نعمت های الهی است که حق تعالی آن را به بشر ارزانی داشته، او را از سایر موجودات ممتاز ساخته است.چون عقل یکی از مهمترین ابزار شناخت است، اندیشمندان برای این نعمت الهی اهمیت ویژه قایل شده از آن از جهات مختلف بحث کرده اند و برای آن تقسیماتی مطرح کرده اند.یکی از تقسیمات عقل از لحاظ شناختاری آن است که از این جهت برای عقل دو قسم بیان کرده اند که عبارت اند از عقل عملی و عقل نظری.

عقل با علوم زیادی در ارتباط است لذا می توان عقل را در علوم متعدد بحث کرد. وقتی با توجه به این موضوع به آیات قرآن نگاه می کنیم، می بینیم که آیات فراوانی درباره تعقل و تفکر آمده است لذا از نظر قرآن این موضوع جای بحث دارد. همچنین عقل با علم کلام هم رابطه تنگاتنگی دارد. چون اندیشمندان کلامی برای اثبات مدعایشان با عقل استدلال می کنند لذا می توان نقش عقل در اثبات عقاید را بحث کرد. علم عرفان نیز از سیر و سلوک بحث می کند و عقل عملی نیز در شناخت رفتار شایسته و ناشایسته  نقش اساسی را ایفا می کند لذا می توان از نگاه عرفانی هم به این بحث پرداخت. هم چنین در علوم دیگر  مانند علم فقه، علم اصول، علم تفسیر وغیره هم از آن بحث کرد.

عقل عملی یکی از اقسام عقل و قسیم عقل نظری است. همانطور که عقل نظری انسان را به واقعیات این عالم می رساند، عقل عملی برای او باید و نبایدهای رفتاری را نشان می دهد. کارکردهای عقل در زندگی انسان بر کسی مخفی نیست و عقل مهمترین ابزار شناخت است که خدا آن را در اختیار انسان قرار داده است. اهمیت عقل و نقش آن در شکل گیری ایدؤلوژی و رفتار یک انسان ناقابل انکار است  لذا اندیشمندان علوم مختلف از آن بحث کرده اند.از طرفی وقتی ما به ریشه علوم نگاه می کنیم، می بینیم که سرچشمه تمام علوم در  روایات محمد و آل محمد-صلوات الله علیهم- یافت می شود. نقش فرامین آن حضرات-صلوات الله علیهم-  در شکوفایی علوم بر کسی پوشیده نیست. وقتی اهمیت این دو مطلب برای ما روشن شد این سؤال مطرح می شود که نگاه روایات اسلامی به عقل عملی چیست؟

1-1-3- ضرورت و اهمیت تحقیق

عقل مهمترین موهبت الهی است که خدای متعال به انسان عطا کرده و آن را حجت باطنی انسان قرار داده است و یکی از مهترین شرایط تکلیف هم سالم بودن عقل است. به خصوص عقل عملی در تشکیل رفتار انسان بسیار حائز اهمیت است پس شناخت عقل و اقسام آن برای همه انسان یک امری ضروری است. از طرفی علم تمام اشیاء و حقایق آنها را خدای متعال به پیامبر گرامی صلی­الله­علیه­وآله­وسلم و اهل بیت آنحضرت(ع) عطا کرده است لذا می توان شناخت عقل و کارکرد های آن را از طریق ارشادات آنها حاصل کرد.

در پژوهش­هایی که در این موضوع انجام شده از زاویه روایات  به عقل عملی پرداخته نشده است لذا این یک امر ضروری بود که روایاتی که در این زمینه وجود دارد، بررسی شود.

– سئوالات تحقیق(اصلى و فرعى)

سؤال اصلی : نگاه  روایات اسلامی نسبت به عقل عملی چگونه  است؟

سؤالات فرعی:

  1. اقسام عقل کدام اند؟
  2. مراد از عقل عملی چیست؟ و چه تفاوتی با عقل نظری دارد؟
  3. جایگاه عقل عملی در روایات چگونه است؟
  4. کارکرد و حدود فعالیت عقل عملی بر اساس روایات چگونه است؟

1-1-6- فرضیهها

اول: عقل از جهات مختلف تقسیماتی دارد  و تقسیم مورد نظر در این تحقیق تقسیم عقل به عقل عملی و نظری است.

دوم: بر اساس تفسیر رایج عقل عملی قوه­ای است در وجود انسان که کارهای شایسته و ناشایسته را تشخیص می دهد و از لحاظ مدرکات با عقل نظری دارد چون  مدرکات عقل نظری واقعیات و هست­های عالم است.

سوم: ائمه معصومین علیهم السلام راجع به جایگاه عقل مطالب زیادی فرمودند تا جایی که ارزش انسان را منوط به مقدار عقل دانسته اند.

چهارم: درباره کارکرد عقل عملی هم احادیث زیادی در متون دینی یافت می شود حتی فرموده اند عقل چیزی است که بوسیله آن بهشت بدست می آید و عبادت پروردگار بدون عقل امکان ندارد. از نظر روایات عقل عملی هم در عرصه احکام و هم در عرصه اخلاق اعتبار دارد.

1-1-7- هدف تحقیق

باتوجه به سوالاتی که درباب عقل وجود دارد، نگاه روایات اسلامی به عنوان میزانی صحیح در این باره مشخص شود و زمینۀ ارزیابی دیدگاه اندیشمندان بر اساس روایات اسلامی فراهم آید.

1-1-8- روش تحقیق

روش تحقیق توصیفی و تحلیلی است

2-1- گفتار دوم: مفاهیم

2-1-1- مفهوم شناسی عقل

قبل از ورود به هر بحث، عنوان آن بحث و مرادفات از حیث معنا و مفهوم باید روشن شود. لذا در این گفتار بطور اختصار مفهوم شناسی عقل و مرادفات آن پرداخته می شود.

معنای لغوی عقل

واژۀ عقل مصدر عقل یعقل است و اهل لغت برای این واژه معانی متعددی ذکر کرده اند. جوهری در صحاح عقل را به حجر و نهی، دیۀ، ثوب قرمز، پناه گاه و امساک شکم معنا می کند[1]

صاحب فروق اللغه معنای عقل را این گونه بیان می دارد :

عقل علم و آگاهی است که انسان را از قبائح باز می دارد . پس هر کس قوه بازدارندگی بیشتری داشته باشد، با عقل بیشتری برخوردار است. “عقل البعیر” هم به همین معنا است که بوسیلۀ عقال او را باز می دارند.

معنای دیگر عقل حفظ و نگهداری است. وقتی گفته می شود “عقلت دراهمی”  همین معنا اراده می شود.

عقل معنای حصر و حبس را هم افاده می کند لذا گفته می شود “اعقل ما یقال لک” به این معنا است که چیزی که به شما گفته می شود را حبس کن تا ضایع نشود. به عقله رجل هم از همین جهت عاقله گفته می شود چون او زندگی را از کشته شدن حبس می کند. طناب شتر هم از همین جهت عقل نام دارد چون شتر را از فرار و جهش بی جا حبس می کند.

ایشان بعد از ذکر این معانی  معنای آخر را ترجیح می دهد و می گوید اگر  عقل به معنای علم باشد اهل جنت در قبائح هیچ اشتهایی ندارند پس انزجار هم در آن ها معنا ندارد درحالیکه به آنها هم عاقل گفته می شود. از طرفی در دنیا هم افراد زیادی هستند که مرتکب قبائح می شوند باز هم مردم به آنها عاقل می گویند. پس همان معنای حبس بهتر است.[2]

تاج العروس واژۀ عقل را چنین معنا می کند:

عقل را به علم معنا کرده می گوید که در کتب لغت عقل به معنای حجر، نهیه، ضد حمق و به معنای علم به حسن و قبح و کمال و نقص اشیاء می باشد. عقل به علم خیر خیرین و شر شرین هم گفته می شود. عقل به قوه ای که قبح و حسن را تمییز می دهد، هم گفته می شود. گاهی هم اطلاق عقل به معانی که در ذهن انسان جمع شده است و مقدمه وسبب است برای رفتار انسان، اطلاق می شود.‏[3]

و خلیل  واژۀ عقل را در مقابل جهل دانسته است و جهل را در مقابل علم می داند پس عقل یعنی علم و وسیلۀ حصول علم و در مقابل جهل یعنی عدم علم و  درست به کارنگرفتن ابزار علم برای حصول علم. همچنین او معانی دیگر هم برای این واژه ذکر  کرده می گوید.

عقل به معنای امساک می آید وقتی شکم بیمار بعد از اسهال به حالت امساک درمی آید گفته می شود؛عقل بطن المریض بعد ما استطلق.

عقل به معنای بستن نیز استفاده می شود لذا وقتی دست و پای شتر را می بندند می گویند: عقلت البعیر عقلا یعنی پای شتر را با طناب بستم. [4]

راغب اصفهانی می گوید عقل در لغت عرب برای بستن شتر، بستن موی سر زنان و امساک شکم بوسیله دارو استفاده می شود.[5]

ابن منظور هم عقل را  به معنای حجر و نهی و ضد حمق می داند.[6]

مقاییس اللغه درباره  واژۀ عقل می نویسد که این کلمه بر حبس یا به معنای مقارب آن استفاد می شود از این جهت به عقل، عقل گفته می شود چون عقل انسان را از کارهای ناروا منع می کند.[7]

ابن منظور می گوید:

عقل به این نام نامیده شده است چون عقل صاحبش را از افتادن در مهلکه نجات می دهد.[8]

از مطالب ذکر شده می توان نتیجه گرفت که معانی که اهل لغت واژه عقل ذکر کرده اند، در معانی زیر خلاصه می شود.

  • حجر و نهی
  • ضد حماقت
  • علم
  • مقابل جهل
  • امساک بطن مریض
  • بستن شتر
  • منع
  • حصر و حبس
  • دیه

ومعانی دیگر هم شبیه این معانی در کتب لغت برای واژۀ عقل ذکر شده است. همه این معانی به یک اصل برگشت می کند و آن امساک و ضد بی بند و باری است که از شاخصه های انسان عاقل است.

معانی اصطلاحی عقل:

اگرچه در فصل دوم بطور مفصل معنا و حقیقت عقل بررسی خواهد شد، اینجا هم بعنوان کلید واژه معنای اصطلاحی آن بیان می شود:

عقل، نیروی خدادادی است که کارش درک است؛ گاهی «هست و نیست» را درک می‏کند که متعلّق آن حکمت نظری است و گاهی «باید و نباید» را درک می‏کند که متعلق آن حکمت عملی است.[9]

علامه مجلسی برای عقل دو معنای معروف اصطلاحی ذکر کرده است.

  • نیروی درک خیر و شر و تمیز میان آنها و این ملاک تکلیف است .
  • ملکه ای درونی انسان که انسان را به گزینش خو بی­ها و رها کردن بدی­ها دعوت می کند.[10]

اگر به معنای اصطلاحی که اینجا نقل گردید، توجه کنیم به این نتیجه می رسیم که هر کدام از این معانی به نوعی با معنای لغوی آن ارتباط دارد، چون آگاهی و ادراک درست و نادرست است که انسان را بر عقال کردن نفس توانمند می سازد. بیشترین خطاها از انسان بعلت عدم درک و تمیز سر می زند.

اشاره به معنای لغوی در روایات

روایاتی نیز وجود دارد که به معنای لغوی عقل اشاره دارند. وقتی کسی از حضرت رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم پرسید:

عقل چیست و کیفیت آن چگونه است؟

آنحضرت فرمودند:

بدرستی عقل برای انسان از وسیله­های جلوگیری از جهل  است و نفس انسان مانند بدترین جنبندگان است  اگر او را محصور نکند سرگردان می شود پس عقل وسیله بند است از جهل و نادانی.[11]

باتوجه به معانی ذکر شده می توان گفت چون عقل انسان را برای پذیرش قول حق مهیا می کند وانسان با آن عقیده ای که از راه عقل بدست آمده است دل می بندد لذا شاید از این جهت به آن عقل می گویند .

یا به لحاظ اینکه عقل انسان را نسبت به کارهای شایسته و نا شایسته آگاه می کند او را از کارهای بد و ناشایسته منع می کند، بعق عقل گفته می شود.

2-1-2- واژه‌هاى مترادف و متقارب عقل‌

یکى از راه‌هاى پى بردن به معناى واژه‌هاى مبهم، بررسى واژه‌هاى مترادف و متقارب آن‌هاست؛ چون استعمال واژه عقل، در کتاب‌ها و علوم مختلف در معانى اصطلاحى گوناگون، معناى آن را دچار ابهام ساخته است. به منظور یافتن مفهومى روشن از عقل، نگاهى به واژه‌هاى مترادف آن خواهیم داشت.

1- لبّ: از کتاب‌هاى لغت، استفاده مى‌شود یکى از واژه‌هاى مترادف عقل، لبّ است لبّ در لغت، به معناى خالص یک چیز مى‌باشد. صاحب التحقیق می­گوید: اصل واحدی که در این ماده نهفته است این است که هر چیزی که از درون شئ دیگری آزاد شود لب گفته می شود و نسبت به هر شئ معنای آن متفاوت می شود نبست به انسان لب بر عقل و فهم اطلاق می­شود چون یکی از مراحل نفس است که از شوائب و اوهام خالص می شود. [12]

در روایات، عقل و لب به یکدیگر معنا و تفسیر شده‌اند؛ در فقره سى و یکم روایت هشام، اولوالالباب به اولوالعقول[13]،و بالعکس در روایت یازدهم کتاب عقل و جهل  اصول کافى آمده است ، الْعُقَلَاءُ هُمْ أُولُو الْأَلْبَاب.‏[14]

مفسّران بزرگى همچون علامه طباطبایى، لبّ در قرآن را به عقل تفسیر کرده‌اند، نه عقل خالص.[15]

حاصل این‌که، دو واژه عقل و لبّ از نظر لغت، روایات و قرآن مترادف هستند.

2- قلب:  در کتاب‌هاى لغت قلب  به عنوان یکى دیگر از مترادف‌هاى عقل به کار رفته است در لغت عرب این واژه یا تبدیل شدن شئ از جهتی به جهت دیگر ؛ ویا به خالص ترین و اعلی ترین شئ قلب گفته می شود، به قلب انسان هم از از این جهت که توسط رگ ها خون را درتمام اعضاء بدن می فرست و برمی گرداند و دائما درقبض و بسط است، قلب گفته شده است یا  چون با ارزش ترین عضوبدن انسان است لذا قلب گفته شده است.[16]

گاهى از عقل به قلب تعبیر مى‌شود. در قرآن و روایات، گاهى قلب به معناى عقل به کار رفته است.

[1] – اسماعیل ابن حماد، جوهری، الصحاح، دار العلم للملایین، بیروت، بی­تا، ج5، ص1769

تعداد صفحات این پایان نامه :165

قیمت :17500 تومان

بلافاصله پس از پرداخت ، لینک دانلود فایل در اختیار شما قرار می گیرد

و در ضمن فایل خریداری شده به ایمیل شما ارسال می شود.

پشتیبانی سایت  serderehi@gmail.com

جستجو در سایت : کلمه کلیدی خود را وارد نمایید :