پایان نامه رشته تاریخ

دانشکده علوم انسانی

گروه تاریخ

پایان نامه کارشناسی ارشد در رشته تاریخ (گرایش ایران اسلامی)

 عنوان :

بررسی تحولات تاریخی ارّجان از قرن اول هجری تا پایان حکومت آل بویه

استاد مشاور :

دکتر سید هاشم آقاجری                                                    

شهریور 1393

برای رعایت حریم خصوصی نام نگارنده و استاد راهنما در سایت درج نمی شود

(در فایل دانلودی نام نویسنده و استاد راهنما موجود است)

:

(ممکن است هنگام انتقال از فایل اصلی به داخل سایت بعضی متون به هم بریزد یا بعضی نمادها و اشکال درج نشود ولی در فایل دانلودی همه چیز مرتب و کامل است)

چکیده

 

ارّجان در حوالی بهبهان کنونی و میانه راه شیراز و اهواز قرار گرفته بود. این کورۀ تاریخی در قرون نخستین اسلامی وسعتی حدود 15000 کیلومتر مربع داشت، که شهر ارّجان مرکز آن محسوب می شد. بیشتر منابع دوره‌ی اسلامی برآنند که شهر ارّجان به وسیله‌ی قباد ساسانی در سال 502 میلادی ساخته شده، امّا کشف گور باستانی کتین هوتران در سال 1361 ه ش گویای قدمت این شهر در دوره­ی قبل از ورود آریایی ها به ایران است. در اواخر عصر ساسانی ارّجان به شهری مهّم تبدیل گردید، به‌طوری که یکی‌ از ایالات پنجگانه فارس محسوب می‌شد. مسلمانان در دوره خلافت عمر به فرماندهی عثمان بن ابی العاص و ابوموسی اشعری این شهر را تصرف نمودند و عصر طلایی رونق اقتصادی و اجتماعی ارّجان در دوره‌ی آل بویه‌ رقم زده شد.  بطور کلی ارّجان در دوره اسلامی، گذشته از عظمت و رونق اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی خود، محل برخورد بازرگانان، تاجران، شاعران، دانشمندان و حتی موسیقیدانان بوده است. این کوره به عنوان واسطه ارتباطی بین فلات ایران و بین النهرین عمل می­کرد، که این عمل آن را به مرکز تجاری و استراتژیکی مهّمی تبدیل نموده بود و اهمیت راهبردی غیر قابل انکاری را برای آن به ارمغان می آورد. قرار گرفتن در دامنه­های پر آب زاگرس زمینۀ کشاورزی پر رونق را در ارّجان فراهم نموده بود، که نتیجه این امر افزایش و جذب جمعیّت‌ و رونق و آبادی در اوایل دوره‌ی اسلامی بود. امّا این رونق‌ دیری نپاید و از اواخر سده‌ی پنجم هجری به دلایل متعدد طبیعی و انسانی رونق‌ و شکوفایی ارّجان رو به انحطاط نهاد، امّا به‌زودی در چند کیلومتری ارّجان قدیم، از نیمه دوم قرن هشتم هجری شهر بهبهان ساخته شد، که همچنان میراث‌دار دیار فراموش شده‌ی‌ ارّجان است.

واژگان کلیدی: ارّجان، دورۀ اسلامی، آل بویه، سیاست، اقتصاد، فرهنگ

فهرست مطالب

1- فصل اول: کلیات تحقیق…………………………………………………………………………    1

1-1 مقدمه: 2

1-2 بیان مسئله: 4

1-3 سؤالات و فرضیات تحقیق: 5

1-3-1 سؤال اصلی: 5

1-3-2 سؤالات فرعی: 5

1-3-3 فرضیه اصلی: 6

1-3-4 فرضیات فرعی: 6

1-4 هدف پژوهش: 6

1-5 کاربرد پژوهش: 7

1-6 ادبیات پژوهش: 7

1-7 جنبه نوآوری: 7

1-8 روش کار در پژوهش: 8

1-9 سازماندهی پژوهش: 8

1-10 نقد و ارزیابی منابع   10

1-10-1 منابع تاریخی دست اول. 10

1-10-2 کتب انساب و رجال. 14

1-10-3 منابع جغرافیایی.. 15

1-10-4 سفرنامه ها 17

1-10-5 تحقیقات جدید. 18

2- فصل دوم: پیشینۀ تاریخی ارّجان……………………………………………………………    20

2-1 ساخت ارجّان   21

2-2 شواهد باستان شناسی: 23

2-3 تپه سبز: 28

2-4 نامهای ارّجان: 29

2-5 عبور اسکندر از ارّجان: 32

2-6 ارّجان در دورۀ ساسانیان: 34

2-6-1 کورۀ ارّجان: 34

2-6-2 دین زردشتی: 37

3-6-2آیین مسیحیت: 39

2-6-4 آیین مزدکی: 41

2-6-5 گسترش مسیحیت: 41

3- فصل سوم: جغرافیای تاریخی ارّجان………………………………………………………….. 43

3-1 موقعیت جغرافیایی: 44

3-2 مرزهای ارّجان: 45

3-3 مومیایی ارّجان: 48

3-4 تنگ سروک: 49

3-5 اقلیم: 50

3-6 رودها: 53

3-6-1 رود طاب: 53

3-6-2 رود شیرین: 55

3-6-3 رود خویدان: 56

3-7 پل های ارّجان: 57

3-8 شهرها و نواحی: 59

3-8-1 ارّجان: 60

3-8-1-1 زبان: 65

3-8-1-2 فاصله‏ها: 66

3-8-2 شهر آسک: 67

3-8-3 بلاد شاپور: 70

3-8-4 ریشهر: 71

3-8-5 جنّابه: 72

3-8-6 سینیز: 73

3-8-7 مهروبان: 77

3-8-8 هندیجان: 79

3-8-9 سایر نواحی و رساتیق ارّجان: 79

3-8-10 جزایر: 82

3-8-11 زموم اکراد: 82

4- فصل چهارم: تحولات سیاسی…………………………………………………………………. 84

4-1 مقدمه: 85

4-2 بخش اول: وضعیت سیاسی ارّجان و نواحی آن در قرون اول و دوم هجری   86

4-2-1 فتح ارّجان: 86

4-2-2 جدائی بنی ناجیه از امام علی (ع): 90

4-2-3 حکمرانی زیاد بن ابیه: 95

4-2-4 خوارج: 98

4-2-4-1 جنگ آسک: 98

4-2-4-2 جنگ توج: 99

4-2-4-3 خوارج در عهد آل زبیر در ارّجان: 100

4-3 نبرد عبدالله بن معاویه در شاپور از توابع ارّجان: 101

4-4 بخش دوم: وضعیت سیاسی ارّجان و نواحی آن در قرن سوم هجری   103

4-4-1 قرمطیان: 103

4-4-1-1 شکل گیری جنبش: 103

4-4-1-2 تبار ابوسعید: 108

4-4-1-3 ذکرویه بن مهرویه: 109

4-4-1-4 ابتداء ظهور قرمطیان: 110

4-4-1-5 ابو سعید جنّابى: 111

4-4-1-6 قتل ابو سعید جنابی: 116

4-4-1-7 ابوطاهر جنابی: 118

4-4-1-8 زکرى خراسانى: 123

4-4-1-9 بازپرسى ابن فرات از على بن عیسى‏: 124

4-4-1-10 جانشینان ابوطاهر: 124

4-4-1-11 برگرداندن حجر الاسود: 125

4-4-1-12 انقراض قرمطیان: 127

4-4-2 صفاریان در ارّجان: 127

4-4-2-1 یعقوب لیث: 128

4-4-2-2 جنگ های عمرولیث با الموفق: 129

4-4-2-3 جنگ های پسر لیث بن علی بن اللیث: 130

4-5 بخش سوم: اوج اقتدار سیاسی ارّجان در دورۀ آل بویه: 133

4-5-1 چگونگی شکل گیری: 133

4-5-2 آغاز کار ابو الحسن على بن بویه: 138

4-5-3 شورش بریدی: 142

4-5-4 حمله احمد بن بویه و ابو عبد الله بریدى به اهواز: 145

4-5-5 فرمانروایی رکن الدوله: 148

4-5-6 فرمانروایی عضد الدوله: 149

4-5-7 فرمانروایى صمصام الدوله در عراق و پادشاهى شرف الدوله در فارس:‏ 153

4-5-8 تصرف اهواز توسط شرف الدوله:‏ 155

4-5-9 تقسیم قلمرو میان صمصام الدوله و بهاء الدوله: 156

4-5-10 پادشاهی صمصام الدوله در خوزستان: 158

4-5-11 مرگ شرف الدوله و به تخت نشستن بهاء الدوله: 160

4-5-12 عزیمت امیر على بن شرف الدوله به فارس:‏ 160

4-5-13 کشته شدن صمصام الدوله: 162

4-5-14 فرمانروایی بهاءالدوله: 164

4-5-15 نبرد های  بهاء الدوله:‏ 165

4-5-16 تصرف فارس و خوزستان‏: 166

4-5-17 مرگ بهاءالدوله و پادشاهی سلطان الدوله: 168

4-5-18 فرمانروایی بویه ابو منصور بن رکن الدوله: 168

4-5-19 فرمانروایی بختیار: 169

4-5-20 فرمانروایی ابو الفوارس‏: 171

4-5-21 تصرف عراق بوسیله مشرف الدوله:‏ 172

4-5-22 فرمانروایی ملک رحیم (440- 447): 174

4-5-23 چیره شدن ملک رحیم بر شیراز: 175

4-5-24 جنگ میان هزار سب و فولاد: 176

4-5-25 پیروزى ملک رحیم در ارّجان:‏ 180

4-5-26 تسخیر ایران به دست سلجوقیان: 180

5فصل پنجم: تحولات اقتصادی…………………………………………………………………    183

5-1 مقدمه: 184

5-2 وضعیت اقتصادی ارّجان در دوره آل بویه: 185

5-2-1 حسن اتفاق و یاری بخت آل بویه: 187

5-3 شبکه ارتباطی: 189

5-4 تجارت: 190

5-4-1 تجارت دریایی: 192

5-4-1-1 ریشهر. 192

5-4-1-2 جنّابه: 193

5-4-1-3 سینیز: 193

5-4-1-4 مهروبان: 195

5-4-1-5 جزایر: 196

5-4-2 تجارت زمینی: 197

5-5 محصولات کشاورزی: 199

5-6 صنعت: 201

5-7 ضرب سکه در ارّجان: 202

5-8 وضع مالیاتی: 204

6فصل ششم: تحولات فرهنگی و دینی……………………………………………………….. 207

6-1 فصل اول: تحولات فرهنگی   208

6-1-1 تعریف موسیقی: 208

6-1-2 موسیقى در دوره ساسانى: 208

6-1-3 توجه اعراب به موسیقى‏: 210

6-1-4 ابراهیم ارّجانی: 217

6-1-4-1 اُبُله: 220

6-1-4-2 ابراهیم ارّجانی در ابله: 220

6-1-4-3 ویژگی های هنری و خصوصیات اخلاقی: 226

6-1-5 اسحاق ارّجانی: 230

6-1-6 حماد بن اسحاق: 233

6-1-7 زریاب: 233

6-1-8 صوفیه:‏ 237

1-8-1-6 ابو الحسین بندار بن الحسین بن محمّد بن المهلب شیرازى: 238

6-1-9 پزشکان: 239

6-1-9-1 ابوزید ارجانی: 239

6-2 فصل دوم: تحولات دینی ارّجان   239

6-2-1 زردشتیان: 240

6-2-2 مسیحیان: 243

6-2-3 خوارج: 245

6-2-4 سایر ادیان و مذاهب: 246

6-2-5 عبور امام رضا(ع) از ارّجان: 246

6-2-6 مسجد بکان: 247

6-2-7 اصحاب ائمه در ارّجان: 248

6-2-7-1 حسین بن عبدالله ارّجانی: 248

6-2-7-2 عبدالله بن بکیر ارّجانی: 249

6-2-7-3 عبد الله بن محمد ارّجانی: 251

6-2-8 رجال حدیث در ارّجان: 251

6-2-8-1 ابی اسحاق ارّجانی: 251

6-2-8-2 عبد الاعلی ارّجانی: 253

6-2-8-3 ابو الحسن احمد بن محمد بن احمد بن عقبه المضرس ارّجانی: 253

6-2-8-4 حسن بن محمد بن حسن بن یزداد بن مهران ارّجانی: 253

6-2-8-5 ابوبکر محمد بن قاسم بن زهیر ارّجانی: 253

6-2-8-6 ابواسحق ابراهیم بن احمد بن زید ارّجانی: 254

6-2-9 علی بن مهزیار: 254

6-3 نتیجه گیری: 256

6-4 منابع و مآخذ  267

  • مقدمه:

ارّجان شهری در جنوب شرقی استان خوزستان امروزی بود، که خرابه‌های آن در شمال بهبهان کنونی برجای مانده است. شهر ارّجان که ارغان هم گفته می شد در حدود سه کیلومتری دامنۀ کوه بدیل واقع بود و از شمال به رودخانه تاب و از مشرق، جنوب و مغرب به دشت ارّجان محدود می شد. اشیاء به دست‎آمده از کشفیات باستان‌شناسی سال ۱۳۶۱ هجری شمسی نشان از قدمت آن در دورۀ ایلام نو دارد. گور مکشوفه کتین هوتران فرزند پادشاه ایلامی همراه با جام ارّجان و حلقۀ قدرت، شوکت و عظمت فرهنگی و هنری ارّجان را به نمایش می‌گذارد و با عرضۀ اطلاعات گران‌بهایی، تاریخ بهبهان را معلوم می‌دارد، که این شهر قدیمی چگونه از نظر فرهنگی بر تارک منطقه می‌درخشیده است.

این شهر از دیرباز مرکزیت منطقه ارّجان و کهگیلویه را بر عهده داشته ‌است. از سنگ نبشته‌ها و حجاری‌های تنگ سروک و غیره معلوم می‌گردد که ارّجان از شهرهای پیش از مهاجرت آریایی ‌ها بوده است.

 ارّجان در زمان ساسانیان یکی از پنج کورۀ اصلی فارس محسوب می شد. وقتی که قبادبن فیروز ساسانی سلطنت را از برادرش جاماسب باز گرفت توجه خود را به آبادی بعضی شهرهای ایران معطوف داشت؛ از جمله نسبت به پیشرفت شهر ارّجان آن قدر کوشش کرده بود که اکثر مورخین دوره اسلامی موجودیت قبلی و سوابق تاریخی این شهر را از نظر انداخته، و ارّجان را از بنا های قباد ساسانی دانسته اند. امّا پس از ورود اسلام به این کورۀ تاریخی وضعیت دینی سیاسی و اقتصادی آن تغییرات بسزایی کرد. این کوره تاریخی در تحولات سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی دولت های حاکم بر این منطقه در قرون نخستین هجری نقش بارزی را ایفا نموده است.

 یکی از ویژگی های بارز انسانی هر منطقه که بر روی پراکندگی جمعیت، وضعیت مسکن، آداب و رسوم، وضعیت پوشش و… آن منطقه تأثیر شامخی دارد، نفوذ ادیان و مذاهب در یک منطقه است. کوره ارّجان به دلیل عواملی مثل وسعت، وجود راه هایی که باعث ارتباط این منطقه با مناطق مجاور می شدند و قرار گرفتن در  منطقه فارس که از گذشته های دور مهد ادیان بزرگی مثل زردشتی بود، پذیرای ادیان مختلفی بوده است. قبل از ورود اسلام به ایران رسوخ دین زردشتی در این کورۀ تاریخی بدان حد بود، که تا مدت ها بعد از نفوذ اسلام در این منطقه هنوز قلعه هایی مثل الجص در ارّجان، از مراکز اصلی زردشتیان به شمار می رفتند.

 یکی دیگر از ادیانی که زمان های بسیار دور تحولی اساسی در دنیای آن زمان و امروز ایجاد نموده است دین مسیحیت است. این دین نیز مثل سایر ادیان از چنان انتشاری برخوردار بوده است که توانسته به اقصی النقاط دنیای آن زمان رسوخ کند؛ و در این میان منطقه ارّجان نیز از تأثیر این دین بزرگ بر کنار نمانده است؛ و تا مدت ها پس از رسوخ اسلام هنوز پیروان مسیحیت در جای جای  ناحیه ارّجان زندگی می کردند. این ادیان و مذاهب با کمیت ها و کیفیات های مختلفی توسط مردم ارّجان پذیرفته شدند و باعث ایجاد تغییرات اساسی در شیوه زندگی مردم، آداب و رسوم و پوشش، نوع سلوک و رفتار مردم، چگونگی انجام مراسم عبادی و… در این منطقه شدند. امّا با ورود اسلام به این کورۀ تاریخی کم کم زمینه تغییر و تحولات اساسی تری در این کورۀ تاریخی فراهم گردید.

همچنین ارّجان در زمینه تحولات اقتصادی قرون نخستین هجری نقش بسزائی را ایفا نموده است. بررسی سیر تحول تمدن بشری،گویای این واقعیت مهّم است، که شکل گیری ارتباطات و توسعه آن با تحولات اجتماعی، اقتصادی و … همراه بوده است، به گونه ای که میان بهره وری در بخش حمل و نقل و کارآیی بخش های اقتصادی و اجتماعی ارتباطی همگون و تنگاتنگ برقرار است. همچنین وجود زمینه های بالقوه کشاورزی نیز از ضرورت های پیشرفت اقتصادی یک منطقه می باشد. از این نظرگاه ها نیز ارّجان یکی از مناطقی بود که بالقوه توانایی هایی را در خود نهفته بود، که با بهره وری مناسب زمینه رشد اقتصادی را در آن فراهم می نمود.

علاوه بر این ارّجان در دوره اسلامی در شکل گیری بسیاری از جنبش ها مثل قرمطیان نقش اساسی را ایفا نمود. ارّجان در طول حکومت هایی مثل آل بویه و صفاریان تصرف گردیده و جرقه بسیاری از فتوحات این حکومت ها از این کورۀ تاریخی زده شد. لذا سعی ما در این پژوهش بر این است تا تأثیرات سیاسی، اقتصادی و فرهنگی ارّجان را بر دولت های حاکم بر این منطقه در چهار قرن اول هجری قمری مشخص نماییم.

  • بیان مسئله:

شهر باستانی ارجان – به معنای ارزش واحترام- در استان خوزستان در ده کیلومتری شمال  شهرستان بهبهان کنونی، کنار رودخانه مارون(تاب) قرار داشته است، که اکنون خرابه هایی از آن موجود است. قدمت تاریخی منطقه ی ارّجان بر اساس کشفیاتی که در شهر قدیمی ارّجان در سال 1361 ه. ش صورت گرفته است، به دوره عیلام نو می رسد. ارّجان در زمان ساسانیان یکی از چهار شهر مهّم ایران بوده و اکثر مورخان دوره اسلامی بنّای این شهر را به قباد ساسانی نسبت می دهند.

سپاه اسلام در زمان خلافت عمر به فرماندهی « عثمان بن ابی العاص و ابوموسی اشعری » ارّجان و نواحی و رساتیق آن را فتح نمود. این شهر در قرون اولیّه اسلامی آباد بوده و از شهرهای بزرگ به حساب می آمده است. نام ارّجان در دوره اسلامی بخصوص در جنگ های اُمویان و خوارج زیاد به چشم می خورد، اما عصر طلّایی رونق و شکوفایی اقتصادی و اجتماعی آن در دوره ی آل بویه است. علی بن بویه در سال 319 یا320 ه. ق بر ارّجان مستولی شد و در دوره ی منازعات بهاء الدوله و صمصام الدوله این شهر به صمصام الدوله تعلق گرفت. این شهر در زمان عضد الدوله دیلمی بسیار آباد، و پایتخت دوم آل بویه بوده،  و از سکه ها و آثار به جای مانده از دوره ی آل بویه می توان به اهمیت اقتصادی ارّجان پی برد، چنانکه رکن الدوله دیلمی گفت: « من بین النهرین را بخاطر نامش می خواهم ، اما ارّجان را بخاطر عایداتش».

شهر ارّجان از دیرباز مرکزیت منطقه ی ارّجان وکهگیلویه را بر عهده داشته است و زمین های کشاورزی حاصلخیز وآب فراوان رودخانه های تاب (خیر آباد) و جراحیه زمینه رونق کشاورزی را در این شهر فراهم کرده است.

عواملی مثل نقش پیوندی میان فلات ایران و بین النهرین، گذشتن راه شاهی شوش به استخر، و وجود راه های ارّجان-شوش، ارّجان- شیراز، ارّجان-اسپهان و سپس راه دریایی گناوه و ماهرویان شهر ارّجان را به یک مرکز مهّم بازرگانی تبدیل کرده است.

این شهر در دوره ی اسلامی با وجود افراد سرشناسی مثل: عبدالله بن بکیر ارّجانی، حسین بن عبد الله ارّجانی، عبد الله بن محمد ارجانی، ابراهیم ارّجانی و نوادگانش و … درخشش علمی و ادبی خود را به جهان اسلام ثابت کرده است.

شهر ارّجان از اواخر سده پنجم ه. ق به دلایل متعدد طبیعی و انسانی مثل: زلزله های پیاپی در قرن پنجم ه. ق، حملات اسماعیلیان به ارّجان در دوره ی سلجوقیان و جنگ بین مدعیان آن در دوره های مختلف مثل، سلاجقه، خوارزمشاهیان وایلخانان، بخصوص جنگ بین اتابکان فارس و لر و ارّجان وکهگیلویه رو به انحطاط و ویرانی گذاشته است و آخرین کوشش ها برای بازسازی آن در دورۀ ایلخانان ناکام ماند، اما به زودی در نیمه ی دوم قرن هشتم ه. ق شهر جدید بهبهان بنا شد که همچنان میراث دار دیار فراموش شده ی ارّجان است.

  • سؤالات و فرضیات تحقیق:
    • سؤال اصلی:

باتوجه به مقدمات مطرح شده، پژوهش پیش رو در صدد آن است تا به این سؤال اصلی پاسخ دهد که سیر تدریجی تحولات تاریخی ارّجان از قرن اول هجری تا پایان دولت آل بویه چه تأثیراتی بر  تحولات سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و… دولت های حاکم بر این منطقه داشته است؟

  • سؤالات فرعی:

ضمن آنکه در درون پرسش اصلی، سؤالات فرعی مختلفی مطرح خواهد شد که به عنوان مثال می توان به موارد زیر اشاره نمود: 1- وضعیت اقتصادی و سیاسی ارّجان در دورۀ آل بویه چگونه بوده است؟ 2- دانشمندان و بزرگان ارّجان در تحولات فرهنگی چهار قرن اول هجری چه نقشی را ایفا نمودند؟ 3- بزرگان دینی ارّجان در گسترش اسلام چه تأثیراتی داشتند؟ 4- کورۀ ارّجان برای دولت های حاکم بر این منطقه در طول چهار قرن اول هجری چه اهمیت هایی داشت؟ 5- در طول چهار قرن اول هجری چه جنبش های سیاسی و دینی بوسیلۀ مردم ارّجان پی ریزی شد؟

  • فرضیه اصلی:

اما فرضیه ی اصلی پژوهش این است که تحولات تاریخی ارّجان در شکوفایی، سیاسی، اقتصادی و فرهنگی حکومت­های اسلامی حاکم بر این منطقه از قرن اول تا پایان حکومت آل بویه نقش بارزی ایفا کرده است.

  • فرضیات فرعی:

علاوه بر فرضیه اصلی برخی فرضیات فرعی نیز در درون فرضیه اصلی مطرح هستند که به چند مورد از آنها اشاره می کنیم. 1- با توجه به مدت استقرار امارت آل بویه در ارّجان این منطقه نقش بسزایی را در تحولات سیاسی و اقتصادی این دولت ایفا نموده باشد. 2- دانشمندان ارّجان نقش بسزایی را در تحولات فرهنگی چهار قرن اول هجری ایفا نموده باشند. 5- کورۀ ارّجان از جنبه های مختلف سیاسی، اقتصادی و فرهنگی برای دولت های حاکم بر این منطقه در طول چهار قرن اول هجری اهمیت بسیاری داشته است. 4- مردم ارّجان نقش بسزایی در پی ریزی برخی جنبش های چهار قرن اول هجری ایفا نموده باشند.

  • هدف پژوهش:

 هدف از پژوهش این است که با توجه به اینکه تا به حال کتاب جامعی که تمام جوانب سیاسی، اقتصادی، دینی و فرهنگی ارّجان را در طول چهار قرن اول هجری در برگیرد نوشته نشده است، لذا این پژوهش به دنبال آن است تا با بررسی منابع قرون اولیه هجری قمری نگرش جدیدی نسبت به این موضوع ایجاد نماید، و تمامی جوانب سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی این کوره تاریخی را بررسی و تجزیه و تحلیل نماید، تا نقش این کوره تاریخی از جنبه های مختلف در رشد و شکوفایی سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و… دولت های اسلامی در این بازده زمانی روشن گردد.

  • کاربرد پژوهش:

از لحاظ جنبه ی کاربردی نتایج این پژوهش می تواند در مجامع علمی و دانشگاهی و سازمان فرهنگی و پژوهشی مورد استفاده قرار گیرد و پژوهشگر با به دست آوردن نتایج جدیدی از مسأله تحقیق، تحلیل جدیدی از موضوع مورد بحث ارائه دهد.

  • ادبیات پژوهش:

در میان منابع مربوط به دوره اسلامی در قسمت مربوط به ورود مسلمانان و فتح نواحی مختلف آن توسط مسلمانان، به موضوع تصرف ارّجان توسط مسلمانان واهمیت اقتصادی، سیاسی و فرهنگی آن برای مسلمانان به صورت پراکنده اشاره شد. از جمله کتاب های که مطالبی را راجع به ارّجان نوشته اند می توان به کتاب ارّجان وکهگیلویه از فتح عرب تا پایان دوره صفویه هاینس گاوبه، ارّجان وبهبهان رضاجوکار قنواتی، شناسنامه بهبهان رضا جوکار قنواتی، خوزستان وکهگیلویه وممسنی دکتر احمد اقتداری، خوزستان وتمدن دیرینۀ آن اثر ایرج افشار سیستانی اشاره کرد. در میان پایان نامه ها نیز بهبهان در گذر تاریخ با نگرشی برعصر قاجار آقای مجید روشن بخت(1375) در دانشگاه آزاد اسلامی واحد نجف آباد اصفهان و ارّجان و بهبهان در میان تاریخ  آقای حمید مصدر(1380) در دانشگاه آزاد اسلامی تهران مورد توجه می باشد.

  • جنبه نوآوری:

 سوابق پژوهشی در این زمینه نسبتاً محدود بوده و پژوهش­های محدود صورت گرفته نیز به طور کلی و عام هستند. در میان پژوهش های علمی، پژوهشی که منحصراً به موضوع روابط سیاسی، اقتصادی وفرهنگی شهر ارجان (از قرن اول تا چهارم هجری قمری) پرداخته باشد، یافت نمی شود، بلکه موضوع مورد بحث زیر مجموعه ای از موضوعات مطرح شده می باشد، اما مطالعۀ حاضر به بررسی ابعاد مختلف سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی شهر ارّجان در طی قرون اول تا چهارم هجری قمری پرداخته است. لذا می تواند نگرشی جدید در این باره داشته باشد و تمامی تأثیرات این کوره تاریخی را بر حکومت های حاکم بر این منطقه در طول چهار قرن اول هجری تجزیه و تحلیل نماید.

  • روش کار در پژوهش:

در این پژوهش با توجه به ماهیت موضوع از روش تاریخی استفاده شده است و روش گردآوری اطلاعات در این پژوهش عمدتاً کتابخانه­ای و اسنادی می باشد، که بعد از شناسایی منابع موجود تکمیل می شود. ضمن اینکه گرداوری اطلاعات در این پژوهش از طریق فیش برداری است که فیش ها بر اساس سازماندهی تحقیق و موضوع فیش ها طبقه بندی می شود که به محقق در تحلیل و نگارش متن تحقیق کمک می کنند.

  • سازماندهی پژوهش:

در راستای اهداف ذکر شده این پژوهش در شش فصل سازماندهی شده است.

در فصل اول کلیات تحقیق ذکر شده است.

در فصل دوم به چگونگی ساختن این شهر و پیشینه تاریخی آن در دوره قبل از اسلام پرداخته شد. همچنین سعی شده است با ارائه توضیحاتی در مورد ادیان و مذاهب در اواخر دوره ساسانیان وضعیت دینی ارّجان در آستانه ورود اسلام مشخص گردد.

فصل سوم، جغرافیا و تاریخچه ای از کوره ارّجان و نواحی و رساتیق آن را بیان می کند. در این فصل به مباحث مختلف جغرافیای تاریخی منطقه که می توانست در راه رسیدن به اهداف اصلی تحقیق در فصول بعد کمک نماید پرداخته شده است. در این فصل ارّجان و نواحی و رساتیق آن، ارتباط آنها با موضوع تحقیق و قرار گرفتن زمینه های اصلی رشد و توسعه اقتصادی فرهنگی، سیاسی و… در منطقه مورد نظر می باشد.

فصل چهارم معطوف به روابط سیاسی کوره ارّجان و نواحی و رساتیق آن با حکومت های  اسلامی در طول چهار قرن اول هجری قمری است، و به سه بخش تقسیم شده است. در بخش اول وقایع دو قرن اول هجری شرح داده شدند. ابتدا به چگونگی ظهور اسلام و فتح ارّجان توسط مسلمانان در دوره خلیفه دوم اشاره شده است، و در قسمت بعد سعی شده است از دورۀ امامت امام علی(ع) و اختلافاتی که با بنی ناجیه و خوارج داشتند، و همچنین نبرد های مختلف خوارج در سراسر دوره اُموی و عباسی در نواحی مختلف ارّجان ذکری به میان آید. در بخش دوم به نقش ابوسعید جنابی و نوادگانش در شکل گیری جنبش قرمطیان و همچنین نقش سیاسی امرای صفاری و روابط آنها با حکومت عباسی در منطقه ارّجان اشاره شده است. در بخش سوم از اوج عظمت و شکوفایی سیاسی ارّجان در دوره آل بویه به صورت مفصل یاد شده است که بیشترین مطالب این فصل به وضعیت سیاسی ارّجان در این دوره مهم تاریخی اختصاص دارد.

  فصل پنجم اختصاص به وضعیت اقتصادی ارّجان دارد. در این فصل ابتدا وضعیت اقتصادی ارّجان در دوره مهّم آل بویه روشن شده است، سپس سعی شده به تأثیرات شبکه ارتباطی گسترده ارّجان در اقتصاد این دوره پرداخته شود. در ادامه وضعیت تجّاری ارّجان به دو قسمت تجّارت دریایی و زمینی تقسیم شده، و به نقش شهرها و نواحی آن در این تجّارت اشاره شده است. در آخر به وضعیت کشاورزی، صنایع، ضرب سکّه و وضع مالیاتی ارّجان و نقش آنها در وضعیت اقتصادی منطقه پرداخته شده است.

فصل ششم به وضعیت فرهنگی و دینی ارّجان در چهار قرن اول هجری اختصاص داده شده است و به دو بخش فرهنگی و دینی تقسیم شده است. عمده ترین مطالب بخش فرهنگی به علم موسیقی اختصاص داده شده است. در این فصل ابتدا بعد از تعریف موسیقی به وضعیت موسیقی در دوره قبل از اسلام و بعد از اسلام اشاره شده است و سعی شده با بررسی نقش ابراهیم ارّجانی و نوادگان و شاگردانش موسیقی ایران قبل از اسلام را به دوره اسلامی متصل نمود. در ادامه به وضعیت صوفیه در ارّجان روشن شده و در آخر به نقش پزشکانی مثل ابوزید ارّجانی اشاره شده است.

بخش دوم اختصاص به وضعیت دینی ارّجان دارد که در این بخش ابتدا به وضعیت زردشتیان و مسیحیان در این منطقه پرداخته شده است و سپس اهل حدیث و معتزله و سایر ادیان و مذاهب ارّجان یاد شده است. در پایان به چند تن از اصحاب ائمه و رجال اهل حدیث در ارّجان اشاره شد و احادیثی از هر یک از این بزرگواران نقل گردید.

  • نقد و ارزیابی منابع

در پژوهش پیش رو 156 منبع و مأخذ مورد استفاده قرار گرفته اند که می توان آنها رابه چند دسته تقسیم نمود: که در این تقسیم بندی می توان به منابع دست اول تاریخی؛ منابع جغرافیایی، کتب رجال و انساب و تحقیقات جدید اشاره نمود. ما در اینجا به نقد و ارزیابی تعدادی از این منابع می پردازیم.

  • منابع تاریخی دست اول

-تجارب الامم اثر ابن مسکویه  یکی از منابع مهّم و دست اول دورۀ آل بویه می باشد. ابن مسکویه در ۳۲۶ هجری در پرندک شهرستان زرندیه متولد شد. او در همان کودکی علوم مقدماتی را فراگرفت، و به سرعت در طبیعیات و الهیات و ریاضیات و طب عالمی سرشناس شد. وی در آغاز زردشتی و بعد اسلام آورد و مدتی در استخدام محمدبن‌المهلبی وزیر معزالدوله بود. سپس نزد ابن العمید، وزیرِ رکن‌الدوله دیلمی، در سمت کلیددار کتاب‌خانه وی خدمت نمود، اما پس از کشته‌شدن وی به خدمت عضدالدوله رسید. او در دربار دیلمیان صاحب مقام و منزلت والایی بود، چنان‌که خود را از صاحب بن عباد کم‌تر نمی‌دانست. ابن مسکویه در ۴۲۱ هجری درگذشت و وی را در تخت فولاد اصفهان به خاک سپردند. بنابراین چون ابن مسکویه در دربار آل بویه می زیست و بسیاری از وقایع را خود دیده یا از افراد مورد اعتماد شنیده بود، اطلاعات سرشاری راجع به دولت آل بویه در ارّجان به نگارش در آورده است، و ما بخش وسیعی از مطالب خود را از این منبع مهم تاریخی گرفتیم.

-الکامل فی التاریخ اثر عزالدین ابن اثیر که در سال555 هجری تولد و در سال 630 هجری وفات یافته است. یکی از این منابع است که نویسنده سعی فراوان کرده تا یک تاریخ پویا از طریق جمع آوری وقایع در شکل سالنامه ای شکل دهد.

هرچند استفاده از منابع بعضی کمبود های اثر وی را نمایان می کند، ولی بلیغ بودن و روانی متن وی معیاری برای نویسندگان بعدی شده است. او وقایع تاریخی را تا سال 628 هجری ذکر می کند. وی اطلا عات خود دربارۀ سه سده ی نخستین اسلامی را از بلاذری و طبری و دیگران گرفته است. ولی با این وجود در میان منابع اصیل به شیوه ای استادانه نوشته شده و جایگاهی در خور دارد و اطلاعات وسیعی در بخصوص از جنبه سیاسی راجع به ارّجان و نواحی آن دارد.

-تاریخ الرسل و الملوک یا تاریخ الامم والملوک معروف به تاریخ طبری کتابی است به زبان عربی که توسط محمد بن جریر طبری تاریخ‌نگار و محقق مسلمان ایرانی در اواخر سده سوم پس از هجرت به رشته تحریر درآمده‌است. این کتاب تاریخ را از زمان خلقت شروع کرده، و سپس به نقل داستان پیامبران و پادشاهان قدیمی می‌پردازد. در بخش بعدی کتاب طبری به نقل تاریخ پادشاهان ساسانی می‌پردازد، و از آنجا به نقل زندگی پیامبر اسلام، حضرت محمد (ص) می‌پردازد. در این کتاب وقایع پس از شروع تاریخ اسلامی به ترتیب سال تنظیم شده و تا سال ۲۹۳ هجری را در بر می‌گیرد. تاریخ طبری دارای ۱۶ جلد و مرجع عمده تاریخ ایران تا اول سده چهارم هجری است، که اطلاعات سرشاری راجع به وضع سیاسی، اقتصادی، و فرهنگی  و… ارّجان دارد.

-اخبارالطوال، کتابی در تاریخ به زبان عربی از ابوحنیفه دینوری، متوفی 281 یا 282 ق یا قبل از 290 ق، و یکی از مهمترین منابع تاریخ ایران است. این کتاب حوادث دولت های عرب را پس از اسلام تا پایان خلافت المعتصم، خلیفه عباسی(227 ق/ 842 م) در بر دارد، به علاوه شامل بسیاری از مقررات اسلام در امور سیاسی و اداری، و نخستین مورد اجرای آن ها در دولت اسلامی است. دینوری برخی وقایع عصر خود را که شخصاً دیده یا شنیده در اخبار الطوال ذکر کرده، و این بر ارزش اثر وی می افزاید. مؤلف به خلاف شیوه برخی از تاریخ نویسان اسلامی وقایع را سال به سال و یا بر حسب سلسله و کشور یاد نمی کند، بلکه آن ها را از آغاز تا فرجام پیوسته می آورد. اخبارالطوال در باب فتوح اسلام دارای روایاتی است که در دیگر منابع دیده نمی شود.

-تاریخ ابن خلدون اثر ابوزید عبدالرحمن بن محمد بن خلدون (۸۰۸-۷۳۲ ه‍ ق،) معروف به ابن خلدون است. او تاریخ‌نگار، جامعه‌شناس، مردم‌شناس و سیاست‌مدار مسلمانی بود که از پیشگامان تاریخ‌ نگاری به شیوه علمی و از پیشگامان علم جامعه‌شناسی است، که حدود ۴۰۰ سال پیش از اگوست کنت می‌زیست. عبدالرحمن آموزش‌های آغازین را را نزد پدرش فراگرفت و سپس نزد علمای تونسی قرآن و تفسیر، فقه، حدیث، علم رجال، تاریخ، فن شعر، فلسفه و منطق آموخت. او در دربار چند امیر در مراکش و اندلس به کار سیاسی پرداخت، اما در ۴۲ سالگی به نگارش کتابی پیرامون تاریخ جهان رو آورد که مقدمه آن بیش از خود کتاب شناخته شده‌است. این کتاب تاریخى موسوم به «العبر و دیوان المبتداء و الخبر فى ایام العرب و العجم و البربر» به دلیل سبک بدیع و نگرش نوینش، توجهات بسیاری را به خود جلب داشت و از دلایل اصلی شهرت وی است. این کتاب  با نام «مقدمه ابن خلدون» در ایران شهرت دارد و توسط محمد پروین گنابادی به فارسی ترجمه شده‌است. در این کتاب اطلاعات سرشاری بخصوص در مورد ارّجان در دورۀ آل بویه آمده است.

-کتاب فتوح البلدان اثر احمد بن یحیی بلاذری آخرین کتابی عمده‌ای است که درباره فتوحات مسلمانان به دست ما رسیده است. بلاذری از بیشتر کتاب‌هایی که قبل از او نوشته شده بودند و نیز از گروه بیشماری از بزرگان، دانشمندان و راویان یاری گرفته است. اساس نوشتن کتاب‌هایی مانند فتوح البلدان و اصولاً از نوع فتوح در تاریخ نویسی مسلمانان به ویژه در سده دوم هجری، خود گونه‌ای نیاز اداری و مالیاتی بود،. در چارچوب قوانین اسلامی بسیار مهم بود که دانسته شود کدام سرزمین با زور و یا با صلح در زمره متصرفات مسلمانان درآمده است، زیرا بنابر چگونگی تصرف آن، اقوام تابع می‌بایست خراج، جزیه و یا عشر می‌پرداختند. بدین‌سان نوعی تاریخ‌نویسی که مربوط به تاریخ فتوحات مسلمین بود بوجود آمد، که از نامی‌ترین آنها فتوح البلدان است.

– یکی از مهمترین تواریخ محلی فارسنامه ابن بلخی می باشد. وی نواده ی یکی از مستوفیان ایالت فارس است، در این ایالت متولد شد و نشو و نما یافت و در دوره ی سلطان محمد سلجوقی و در سال 510 ه. ق اثر خود یعنی فارسنامه را نگاشت. در اثر وی ولایات مختلف ایالت فارس را ذکر و بررسی می کند، ضمن آنکه از لحاظ تاریخی و بخصوص در مورد ایالت فارس و کرمان در زمان عضدالدوله دیلمی مطالب شایان توجهی را ذکر کرده است.

– مروج‌الذَهَب و معادن‌الجوهر به فارسی به معنای مرغزارهای زر و معادن گوهر کتابی تاریخی نوشته علی بن حسین مسعودی، تاریخ‌نویس و جغرافی‌دان سده چهارم هجری است. نام کتاب به معنی گذرگاه‌ها و معدن‌های گوهر است و مروج جمع مَرج به معنای چمنزار یا مرغزار است. مروج‌الذهب به ضبط و ثبت تاریخ بشر، داستان‌های تاریخی و مسائل قوم‌شناسی مللی می‌پردازد که مسعودی در مسیر مسافرتهای خود از مصر تا هندوستان آنها را ملاقات کرده بود. مروج الذهب یکی از کتابهای مهم تاریخی است که در نیمه اول قرن چهارم هجری توسط ابوالحسن علی بن حسین مسعودی، مورخ و جغرافیدان بزرگ شیعی تالیف شده است. این جهانگرد تیزبین و مورخ چیره دست حاصل یک عمر جهانگردی و مطالعه عمیق خود را در اندیشه و رفتار اقوام مختلف در این کتاب به رشته تحریر درآورده است. مروج الذهب از این جهت که شامل تاریخ ملل قدیم از جمله ایرانیان است و اطلاعاتی دقیق و کمیاب از خصایص زندگی این اقوام به دست می دهد، از منابع معتبر مطالعات شرقی به شمار می رود و در نزد خاورشناسان اعتبار و حرمتی بسزا داشته است. این کتاب از مهمترین منابع اساطیر و تاریخ قبل و بعد از اسلام، خاصه ایران دوره ساسانی و تاریخ صدر اسلام محسوب می شود، و راجع به کوره ارّجان اطلاعات بسیار مفیدی دارد.

  • کتب انساب و رجال

-رجال شیخ طوسی نزد دانشمندان شیعه دارای اعتبار ویژه‌ای است. این کتاب از اصول پنج گانه اولیه رجال است. تاریخ تألیف این کتاب در اواخر عمر شیخ طوسی بوده و شیخ مطالب این کتاب را از منابع متعدد و اصول فراوانی که در اختیار داشته جمع آوری نموده‌است. پس از او منابع مذکور از بین رفته، و تنها راه دستیابی به مطالب منابع اولیه همین اصول رجال است. در این کتاب ابتدا نام و کنیه و لقب و نسبت افراد آمده، و در بعضی موارد رابطه او با معصوم نیز ذکر شده‌است. طبقه راویان و برخی تاریخ‌ها و توثیقات و تصنیفات نیز به مناسبت ذکر شده است. در این کتاب کمتر توجهی به مذهب یا جرح و تعدیل افراد شده، و در اکثر موارد تنها نام افراد ذکر شده و هیچ توضیح اضافه‌ای برای آنها نیامده‌است. شیخ طوسی دارای آثار دیگری مثل تهذیب الاحکام، اختیار معرفه الرجال و…. است که از آنها نیز در این پژوهش استفاده شده است.

-الانساب یکی از کتابهای مهم تصنیف شده در قرن ششم‏ هجری، تألیف ابی عبدالکریم بن‏ محمد بن منصور تمیمی سمعانی (متوفی 562 قمری) است. با اینکه موضوع این کتاب‏ نسب‏شناسی یا شجره‏نگاری، و به اصطلاح اعراب‏ «التشجیر» است، کتاب الانساب مشتمل بر اطلاعات بسیار سودمند و مهم دیگری نیز هست. یکی از فواید الانساب آوردن نام کتابها و نویسندگانی است که غالبا در منابع دیگر یاد نشده‏ است. زیرا مؤلف سختکوش آن برای نگارش این‏ کتاب رنج سفرهای طولانی و فراوان را به نقاط مختلف جهان برخود هموار نموده، و در شهرها و روستاهای کوچک و بزرگ کتابهای بسیاری را دیده و یا دربارۀ آنها شنیده، و با بسیاری از محدثان و محققان دیدار کرده و حاصل آن همه را در کتاب‏ الانساب فراهم آورده است. این کتابها اعم از تفاسیر و علوم قرآنی، ادبی، عرفانی، تاریخی، سفرنامه‏ها و دواوین شعرند، که اکثر آنها متأسفانه‏ امروز در دست نیست و حتی در منابع کتابشناسی‏ دیگر هم نامی از آنها نیامده است. در این کتاب راجع به محدثان و بزرگان، موسیقی دانان و … ارّجان نیز مطالب بسیاری آمده است.

-کتاب الاَغانی نوشته ابوالفرج اصفهانی، علی بن حسین بن محمد اموی قرشی، شامل برگزیده آوازها، دانشنامه شعر و ادب، قصه‌ها و اساطیر و موسیقی عرب در عصر جاهلی، اموی و صدر دولت عباسی تا آخر قرن سوم هجری است. او هر آواز را با شرح حال شاعر و خواننده و نوازنده و آهنگ ساز و تفصیل لحن آن ثبت کرده، و وزن عروضی و مشکلات لغوی و مناسبات تاریخی و نوادر و حکایات مربوط به آن را در ذیل هر آواز بیان کرده ‌است. نثر کتاب روان و فصیح است و از منابع موثق و مهم متون کلاسیک عربی است. اغانی جمع کلمه أغنیه، به معنای کلام موزون و آهنگینی است که به آواز و با ساز خوانده می‌شود و مترادف آن در فارسی ترانه است. در این کتاب مطالب سرشاری راجع به ابراهیم ارّجانی و خاندان او آمده است.

  • منابع جغرافیایی

یکی نمونه از منابع بسیار مهم برای روشن برای روشن شدن جغرافیای تاریخی ارّجان همچنین به دست آوردن اطلاعاتی راجع به وضع دینی، اقتصادی و فرهنگی مردم این منطقه آثار جغرافی نویسان است. ما در این پژوش از کتاب های جغرافیایی زیادی استفاده نموده ایم و در اینجا فقط به نقد چند مورد از آنها می پردازیم.

– کتاب مقدسی به نام احسن التقاسیم فی معرفه العقالیم که یک کتاب جغرا فیایی است نیز یکی از این منابع می باشد که در مورد بنادر ارّجان مطالبی را ذکر کرده است.

یک تفاوت اساسی که مقدسی با دیگران دارد این است که آنچه را که خود در مناطق مختلف دیده ذکر کرده است، و کتاب وی بدون شک اصیل ترین کتاب های جغرافیایی عرب می باشد. با توجه به اینکه در شهرهای مختلف به آداب و رسوم، محصولات و توصیف خود شهرهای مختلف پرداخته کتاب وی را در کتب قرون وسطی اعراب بی نظیر جلوه می دهد و از این حیث بهترین است. کتاب وی در سال 1361 شمسی توسط علینقی منزوی به زبان فارسی ترجمه شده است و به چاپ رسیده است.

– معجم البلدان اثر یاقوت حموی کتاب جغرافیایی دیگری است که در قرن حملۀ مغولان و سقوط خلافت عباسی یعنی قرن هفتم هجری نگاشته شده است.

این کتاب فرهنگ جغرافیایی مفصلی دارای چند جلد، که مؤلف هم براساس سفر های خود و هم از کتاب هایی که پیش از وی نوشته شده این اثر را نوشته است. اگر این کتاب را با دقت مطالعه کنیم به ارزش بی حد و حصر آن می توان پی برد. وی مطالب کتاب خود را بر اساس حروف الفبا تنظیم کرده و تقریباً از همۀ جغرافی نویسان قبل از خود اقتباس کرده، و اطلاعات جامعی راجع به ارّجان دارد.

– نزهه القلوب حمدالله مستوفی کتابی است به زبان فارسی در شرح و بررسی حکومت ایلخانان یعنی ایران و بین النهرین است. در این کتاب اوضاع این مناطق بعد از هجوم مغولان و ایجاد حکومت ایلخانان شرح داده شده است و در آن اطلاعات مؤثری راجع به کوره ارّجان یافت می شود.

– مسالک و ممالک اثر دانشمند ایرانی سده سوم و چهارم هجری ابواسحق ابراهیم اصطخری است. اصطخری نخستین تحریر کتاب خود را در حدود سال‌های 318 – 321 ه. ق و تحریر دوم آن را در سال 340 ه. ق به نگارش درآورد. این متن یکی از کهن‌ترین نوشته‌های دوره اسلامی درباره سرزمین‌های اسلامی و بویژه ایران است که آگاهی‌های ارزنده‌ای درباره سرزمین‌های اسلامی در دسترس ما قرار می‌دهد. این متن علاوه بر پرداختن به آگاهی‌های جغرافیایی – از قبیل فواصل شهرها، منابع – آگاهی‌های ارزنده‌ای درباره مسائل اقتصادی –مانند منابع معدنی، محصولات کشاورزی، صنایع دستی و… – و دانسته‌های دیوانی در شهرهای اسلامی و همچنین آداب و رسوم مردمان هر شهر و دیه در بر دارد، که برای بررسی‌های اجتماعی و اقتصادی این مناطق در سده‌های سوم و چهارم هجری بسیار سودمند است. افزون بر این‌ها، نقشه‌هایی در این اثر دیده می‌شود که از دیدگاه مسائل ایرانی اهمیت بسیاری دارد. در این کتاب فصلی نیز به فارس و کوره های آن از جمله ارّجان اختصاص داده شده که در این فصل از شهرها و نواحی ارّجان و ویژگی های جغرافیایی آنها صحبت کرده است.

– حدود العالم من المشرق الی المغرب «کرانه های جهان از خاور تا باختر» از کتاب‌های منثور سده چهارم هجری قمری (۳۷۲ ق) است. حدودالعالم با یافته های امروزی، نخستین کتاب جغرافیا به زبان فارسی است. این کتاب در رابطه با شکل و موقعیت کره زمین، جغرافیای عمومی، به ویژه جغرافیای سرزمین‌های اسلامی است. نام مؤلف کتاب معلوم نیست. اطلاعات این کتاب دقیق و نثر آن ساده و روان است. و در آن راجع به وضعیت جغرافیایی ارّجان و شهرهای آن مطالبی را ذکر کرده است.

تعداد صفحات این پایان نامه :298

قیمت :17500 تومان

بلافاصله پس از پرداخت ، لینک دانلود فایل در اختیار شما قرار می گیرد

و در ضمن فایل خریداری شده به ایمیل شما ارسال می شود.

پشتیبانی سایت  serderehi@gmail.com

جستجو در سایت : کلمه کلیدی خود را وارد نمایید :